Ὁ Λεωνίδας στὶς Θερμοπύλες

Ὁ Λεωνίδας στὶσ Θερμοπύλες. Jacques Louis David, 1814, Musée du Louvre

Ὁ Λεωνίδας στὶς Θερμοπύλες. Jacques Louis David, 1814.

Ἡ θρυλικὴ μἀχη τῶν Θερμοπυλῶν, ἐνέπνευσε τὸν Jacques-Louis David νὰ δημιουργήσῃ τὸ ἀριστούργημα «Ὁ Λεωνίδας στὶς Θερμοπύλες». Ἕναν πίνακα τεραστίων διαστάσεων 4,95 x 5,31 μ., ὁ ὁποῖος χρειάστηκε 15 χρόνια (1799 ἔως 1814) γιὰ νὰ ὁλοκληρωθῇ.

    Στὰ μέσα τοῦ 6ου αἰ. π.Χ., ἡ Αύτοκρατορία τῶν Ἀχαιμενιδῶν, μὲ ἀρχηγὸ τὸν Κύρο τὸν Μέγα ἐπέκτεινε πολὺ τὰ εδάφη της, ἰδιαίτερα πρὸς τὰ βορειοδυτικᾶ. Νίκησαν τοὺς Λυδούς περίπου τὸ 547 π.Χ. καὶ ἐδραίωσαν γρήγορα τὴν παρουσία τους στὴ Μικρὰ Ἀσία. Ἡ ὕπαρξή τους ἐκεῖ παρέμεινε ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἀνέπαφη μέχρι τὴν κατάκτηση τοῦ Μεγάλου Ἀλεξάνδρου. Ὡς ἀποτέλεσμα, οἱ Πέρσες ποὺ εἶχαν ἐγκατασταθεῖ σὲ ὅλη τὴν περιοχή, ἔγιναν ἡ μόνη ἐξουσιαστικὴ δύναμη ἐπὶ τῶν κατοίκων τῆς Μικρᾶς Ἀσίας, μεταξὐ αὐτῶν καὶ οἱ Ἕλληνες τῆς Ἰωνίας. Ὅμως ἡ τεταμένη σχέση τους ἔφτασε στὸ ἀποκορύφωμά της καὶ ξέσπασε τὸ 499 π.Χ., ὅταν οἱ Ἕλληνες τῆς Ἰωνίας ἐξεγέρθηκαν ἐναντίον τῆς σατραπίας τους, μὲ τὴν ὑποστήριξη τῶν πόλεων-κρατῶν τῆς Ἀθήνας καὶ τῆς Ἐρέτριας. Ὠστόσο οἱ Πέρσες, μπόρεσαν νὰ καταστείλουν γρήγορα αὐτὲς τὶς ταραχἐς καὶ ἄρχισαν νὰ προετοιμάζονται γιὰ τὴν πρώτη μεγάλης κλίμακας ἐκστρατεία τους ἐναντίον τῆς ἠπειρωτικῆς Ἑλλάδος, μὲ κύριο στόχο νὰ ὑποτάξουν τὴν Ἀθήνα καὶ τὴν Ἐρέτρια. Οἱ στρατιωτικοί ὅμως στόχοι τοῦ βασιλιᾶ Δαρείου Α’ ἀπέτυχαν ὅταν, ἐνάντια σὲ ὅλες τὶς πιθανότητες, ὁ ἀριθμητικὰ κατώτερος ἀθηναϊκὸς στρατὸς κέρδισε στὴ μάχη τοῦ Μαραθῶνος τὸ 490 π.Χ..

   Οἱ Πέρσες ὅμως, παρὰ τὴν ἧττα ποὺ ὑπέστησαν, δὲν ἐγκατέλειψαν τὶς βλέψεις τους. Δέκα χρόνια ἀργότερα, φτάνουμε στὴ  μεγάλη μάχη ὅπου ὁ David ἄντλησε τὴν ἔμπνευσή του – 480 π.Χ., ἡ Μάχη τών Θερμοπυλῶν. Αὐτὴ τὴ φορὰ ὁ περσικὸς στρατὸς ὑπὸ τὴν ἠγεσία τοῦ βασιλέως Ξέρξη Α’ , ξεκίνησε μία πιό ὀργανωμένη ἐκστρατεία κατὰ τῶν ἑλληνικῶν πόλεων-κρατῶν. Οἱ Πέρσες μὲ διοικητὴ τὸν Μαρδόνιο, χρησιμοποίησαν τόσο τὶς χερσαῖες ὄσο καὶ τὶς ναυτικές τους δυνάμεις. Παρ’ ὅλο ποὺ οἱ ἑλληνικὲς δυνάμεις μὲ ἐπικεφαλὴς τὸν Λεωνίδα Α’ ἀπέτυχαν νὰ ἐμποδίσουν τοὺς Πέρσες νὰ φτάσουν στὴν Ἀθήνα, ἐπέδειξαν ἕνα θρυλικὸ παράδειγμα θάρρους καὶ πολεμικῆς τακτικῆς.

   Ἡ θρυλικὴ αὐτὴ μἀχη τῶν Θερμοπυλῶν, ἐνέπνευσε τὸν Jacques-Louis David νὰ δημιουργήσῃ τὸ ἀριστούργημα «Ὁ Λεωνίδας στὶς Θερμοπύλες». Ἕναν πίνακα τεραστίων διαστάσεων  4,95 x 5,31 μ., ὁ ὁποῖος χρειάστηκε 15 χρόνια (1799 ἔως 1814) γιὰ νὰ ὁλοκληρωθῇ.

   Ὅπως σὲ ὅλα σχεδὸν τὰ ἔργα τοῦ David, ἡ σύνθεση τοῦ πίνακα εἶναι εξαιρετικά πλούσια. Ἕνα ξεχωριστὸ νόημα ἀνθίζει σὲ κάθε σημεῖο τοῦ πίνακα. Ὁ στρατιώτης στὴν ἐπάνω ἀριστερὴ γωνία, χαράσσει μὲ τὸ σπαθί του πάνω σὲ βράχο τοῦ βουνοῦ, τὸν περίφημο ἐπιτάφιο τοῦ Σιμωνίδη:

Ὦ ξεῖν’, ἀγγέλλειν Λακεδαιμονίοις ὅτι τῇδε
κείμεθα, τοῖς κείνων ῥήμασι πειθόμενοι.

Ἡ ἐπιλογὴ τοῦ David νὰ ἐνσωματώσῃ αὐτὸν τὸν ἐπιτάφιο στὴ σύνθεση, προσθέτει μία μοναδικὴ λογοτεχνικὴ πτυχὴ στὸ ἔργο. Ἡ νοοτροπία τῆς «νίκης ἢ θανάτου» ἦταν πάντα οὐσιαστικὸ μέρος τοῦ σπαρτιατικοῦ πολέμου καὶ τῆς κοινωνίας. « Ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τᾶς» : ἢ (μ’) αὐτήν, ἢ ἐπ’ αὐτῆς (ἐννοῶντας τὴν ἀσπίδα). Ἔκφραση τῶν Σπαρτιατισσῶν, ὄταν ξεπροβόδιζαν τοὺς γιούς τους σὲ πόλεμο ὑπονοῶντας: [θὰ σὲ προσμένω] ἢ μ’ αὐτή [τὴν ἀσπίδα, νικητή], ἢ πάνω σ’ αὐτὴ [τραυματία ἢ νεκρό]. Μὲ τὴν συμπερίληψή τοῦ ἐπιταφίου στὸ ἔργο, ὁ David ἔδωσε ἀκόμη μεγαλύτερη ἔμφαση στὴν ἀποφασιστικότητα τοῦ Σπαρτιάτη καὶ στὶς συναισθηματικὲς πτυχὲς τῆς μάχης.

   Ἀκριβῶς πίσω ἀπὸ τὸν πολεμιστῆ ποὺ δένει τὸ σανδάλι του, ὑπάρχει ἄλλη μία ἐπιγραφὴ, πάνω σὲ ἕνα βωμό. Στὴν μπροστινὴ πλευρὰ τοῦ βωμοῦ γράφει «ΗΡΑΚΛΕΩΣ». Ἀπὸ τὰ ἀντικείμενα ποὺ ὑπάρχουν ἐπάνω στὸ βωμό εἶναι φανερὸ ὅτι πραγματοποιήθηκαν θυσία/σπονδὲς στὸν Ἡρακλῆ, τὸν υἱὸ τοῦ Διός. Στὶς πρωτογενεῖς λογοτεχνικὲς πηγές, ὅπως οἱ Ἱστορίες τοῦ Ἡροδότου, ἀναφέρεται ὅτι ὁ βασιλέας Λεωνίδας εἶχε ἄμεσους προγονικοὺς δεσμοὺς μὲ τὸν Ἡρακλῆ. Ἐπίσης, ὁ Παυσανίας, ὁ ὁποῖος ἔζησε αἰῶνες μετά τὴν μάχη, στὸ τρίτο του βιβλίο τῶν Περιηγήσεων τῆς  Ἑλλάδος, δήλωσε ὅτι οἱ Σπαρτιάτες ἔκαναν συχνᾷ θυσίες στὸν Ἡρακλῆ κατὰ τὴ διάρκεια δρώμενων πολιτιστικῆς καὶ θρησκευτικῆς σημασίας. Ὠς ἐκ τούτου, ὁ David ἀναδεικνύει ἔξοχα αὐτὲς τὶς δύο ἱστορικὲς ἀφηγήσεις καὶ παρέχει ἕνα γενεαλογικὸ καὶ πολιτιστικὸ πλαίσιο μέσα στὸ ἔργο.

Ἡ τελευταία ἐπιγραφὴ βρίσκεται στὸ εἰλητάριο* κοντᾷ στὸ δεξὶ πόδι τοῦ Λεωνίδα. Πάνω του γράφει «Λεωνίδας τοῦ Ἀναξανδρίδη, βασιλεύς, στὴ Γερουσία** χαιρετισμούς***.»  Ἡ Γερουσία ἦταν τὸ συμβούλιο τῶν δημογερόντων καὶ εἶχαν δικαστικὴ καὶ πολιτικὴ ἐξουσία ἐντὸς τῆς πόλεως-κράτους τῆς Σπάρτης. Μὲ αὐτὴν τὴν ἐπιγραφὴ ὁ David ἐπικυρώνει τὴν ἐξουσία τοῦ Λεωνίδα.

Ὅταν κάποιος παρατηρεῖ προσεκτικᾷ τὴ σύνθεση στὸ σύνολό της, τὸ πρῶτο πράγμα ποὺ θὰ παρατηρήσῃ εἶναι ἡ ὕπαρξη μίας γενικῆς αἴσθησης βιασύνης καὶ ἐπείγουσας ἀνάγκης μεταξὺ τῶν πολεμιστῶν. Ἐτοιμάζονται γιὰ αὐτὸ ποὺ ἔρχεται, τὴν μάχη με τὸν ​​περσικὸ στρατό. Πίσω τους ὑπάρχουν χιλιάδες Πέρσες -τὰ πλοία τους βρίσκονται στὸν κόλπο-  οἱ ὁποῖοι κατευθύνονται πρὸς τοὺς Σπαρτιᾶτες.

Στὴν ἐπάνω δεξιὰ γωνία, οἱ δύο σαλπιγκτὲς σαλπίζουν καὶ σηματοδοτοῦν ὅτι ὁ ἐχθρὸς εἶναι κοντᾷ. Εἶναι καιρὸς νὰ πάρουν τὶς θέσεις τους ἐντὸς τοῦ σχηματισμοῦ τῆς φάλαγγας.

Ἀκριβῶς ἀπὸ κάτω, βλέπουμε δύο πολεμιστὲς ποὺ προσπαθοῦν νὰ μαζέψουν γρήγορα τὸν στρατιωτικό τους ἐξοπλισμὸ ποὺ κρέμεται άπὸ ἕνα δέντρο. Πάνω στὸ δέντρο ὑπάρχει δάφνινο στεφάνι καὶ μία λύρα. Πρόκειται γιὰ σημαντικὰ ἀντικείμενα ποὺ συμβολίζουν τὸν θεὸ τῆς μαντικῆς καὶ τῆς μουσικῆς, Ἀπόλλων. Ἐπιπλέον, θὰ μποροῦσε κάποιος νὰ ὑποστηρίξῃ ὁτι ὁ David εἶχε σκοπὸ νὰ ἐπισημάνῃ ὅτι οἱ Σπαρτιᾶτες εἶχαν θεϊκὴ ὐποστήριξη.

Κοντᾷ στοὺς δύο σαλπιγκτὲς  βρίσκονται Ἕλληνες χωρικοὶ ποὺ ἀπομακρύνονται ἀπὸ τὸ  πεδίο τῆς μάχης μὲ τὰ ὑπάρχοντά τους. Πιθανότατα συμβολίζουν τοὺς πολίτες ποὺ ἐκκένωσαν τὶς πόλεις τους, λόγῳ τῆς περσικῆς εἰσβολῆς.

Ἀκριβῶς πάνω ἀπὸ τὸν Λεωνίδα, ὑπάρχει ἕνα κτίριο ποὺ μπροστά του στέκεται ἕνας Ἕλληνας πολεμιστής. Μὲ τὴν πρώτη ματιά, τὸ κτίριο μοιάζει νὰ εἶναι ἕνας συνηθισμένος ἑλληνικός ναός, ἀλλὰ συμβολίζει περισσότερα ἀπὸ αὐτό. Συμβολίζει τὰ ἐπιτεύγματα καὶ τὶς ἀξίες τῶν Ἑλλήνων. Ὁ πολεμιστὴς ποὺ στέκεται μπροστᾷ στὸ ναό, δείχνει ὅτι οἱ Ἕλληνες εἶναι ἔτοιμοι νὰ πολεμήσουν καὶ νὰ πεθάνουν γιὰ τὸν πολιτισμὸ τους. Δείχνει ὅτι εἶναι πρόθυμοι νὰ κάνουν τὰ πάντα γιὰ νὰ διατηρήσουν αὐτό ποὺ τοὺς ἀνήκει. Ἡ αἰχμὴ τοῦ δόρατος τοῦ Λεωνίδα μᾶς προτρέπει νὰ παρατηρήσουμε αὐτὸν τὸν πολεμιστὴ καὶ τὶς ἀξίες ποὺ πρεσβεύει. Ἀξίες ποὺ ὑπάρχουν ἀπὸ τὰ βάθη τοῦ χρόνου καὶ ποὺ στὸν πίνακα, ὁ χρόνος αὐτὸς, συμβολίζεται ἀπὸ τὴν ἀμυδρὴ εἰκόνα τοῦ πολεμιστὴ, ποὺ δημιουργεῖ ται ἀπὸ τὴν ἀχλὴ τῆς ἀπόστασης.

Ἀκριβῶς κάτω άπὸ τὸν πολεμιστὴ ὁ ὁποῖος χαράσσει τὸν ἐπιτάφιο τοῦ Σιμωνίδη στὸ βουνό, ὑπάρχει ἕνας Σπαρτιάτης ποὺ τὰ μάτια του εἶναι κλειστᾷ. Τὸ ὄνομά του εἶναι Εὔρυτος. Σύμφωνα μὲ τὸν Ἠρόδοτο, ὁ Εὔρυτος καὶ ὁ Ἀριστόδαμος ἦταν στενοὶ φίλοι. Πρὶν ἀπὸ τὴν κύρια μάχη, τὰ μάτια τους εἶχαν μολυνθεῖ ἄσχημα καὶ αὐτὴ ἡ μόλυνση μείωσε πολὺ τὴν ὄρασή τους. Ὁ Λεωνίδας τοὺς εἶπε ὅτι ἦταν ἐλεύθεροι νὰ φύγουν, ἀπὸ τὴ στιγμὴ ποὺ δὲν θὰ μποροῦσαν νὰ συνεισφέρουν μὲ οὐσιαστικὸ τρόπο στὴ μάχη. Ὠστόσο, ὁ Εὔρυτος ἐπέλεξε νὰ μείνῃ καὶ νὰ ἀγωνιστῇ. Ὁ ἄντρας πίσω του, μὲ τὸν μπλὲ κεφαλόδεσμο, εἶναι ἕνας εἴλωτας, ὁ ὁποῖος βοηθᾷ τὸν Εὔρυτο νὰ κατευθυνθῇ πρὸς τὸ πεδίο τῆς μάχης. Ἀντιθέτως, ὁ Ἀριστόδαμος ἐπέλεξε νὰ ἐπιστρέψῃ στὴν Σπάρτη. Ὄπως ἦταν φυσικό, περιφρονήθηκε ἀπὸ τοὺς Σπαρτιᾶτες ἐπειδὴ δὲν ἔμεινε στὶς Θερμοπύλες νὰ πολεμήσῃ. Ὠστόσο, μπόρεσε νὰ λυτρωθῇ ἀπὸ τὸ στίγμα, στὴν Μάχη τῶν Πλαταιῶν ἕνα χρόνο μετὰ τὴν Μάχη τῶν Θερμοπυλῶν.

Στὴν ἀριστερὴ πλευρὰ τοῦ Λεωνίδα ὑπάρχουν δύο Σπαρτιᾶτες. Ἡ διαφορά ἠλικίας μεταξύ τους εἶναι αἰσθητή. Ὁ νεαρὸς λέει κάτι στὸ αὐτὶ τοῦ ἠλικιωμένου. Ὁ γιὸς λέει τὸ τελευταῖο ἀντίο στὸν πατέρα του, γνωρίζοντας καὶ οἱ δύο ὅτι θὰ πέσουν κατὰ τὴ διάρκεια τῆς μάχης.

Λεωνίδας, ὁ βασιλιὰς τῆς Σπάρτης. Σὲ ἀντίθεση μὲ τοὺς ὑπόλοιπους πολεμιστὲς τοῦ πίνακα, ὁ Λεωνίδας εἶναι ἤρεμος καὶ ἔχει ἐπίγνωση τοῦ τὶ ἔρχεται. Ταυτόχρονα ὄμως, εἶναι ἔτοιμος. Τὸ δεξί του πόδι εἶναι στὸ ἔδαφος καὶ τὸ σπαθί του ἔξω ἀπὸ τὸ θηκάρι. Στὸ ἀριστερό του χέρι κρατᾷ τὴν πανίσχυρη ἀσπίδα καὶ τὸ δόρυ του καὶ στέκεται στὸ πιὸ ζωτικὸ σημεῖο τῆς σύνθεσης, στὴ μέση κάθε κρίσιμης φιγούρας καὶ συμβόλου. Μὲ τὴν τεχνικὴ τοῦ φωτισμοῦ, ὁ David βεβαιώνει ὀπτικὰ ὅτι ὁ Λεωνίδας εἶναι τὸ κύριο θέμα τοῦ πίνακα. Τὸ φῶς αὐξάνεται πρὸς τὸ μέρος του καὶ φτάνει στὸ ἀπόγειό του στὸ σῶμα του.

«Ὁ Λεωνίδας στὶς Θερμοπύλες» δὲν εἶναι μόνο ἕνα ὑπέροχο ἔργο τέχνης ἀλλὰ εἶναι καὶ ἕνα σύντομο μάθημα ἀρχαίας ἱστορίας. Εἶναι σημαντικὸ νὰ σημειωθῇ ὅτι αὐτὸ ποὺ ἐξετάζουμε εἶναι κάτι πολὺ περισσότερο ἀπὸ μία στιγμιαῖα ἀπεικόνιση στὸ τεράστιο χρονικὸ πλαίσιο τῆς ἱστορίας. Εἶναι ἕνα ἔργο ποὺ ἀφηγείται μία ὁλόκληρη ἱστορικὴ περίοδο. Βρίσκεται στὸ Λούβρο (Musée du Louvre).

Ζὰκ-Λουί Νταβίντ (Jacques-Louis David), (Παρίσι, 30 Αυγούστου 1748 – Βρυξέλλες, 2 Δεκεμβρίου 1825). Ὅταν ἦταν μικρός, ὁ πατέρας του σκοτώθηκε σὲ μονομαχία. Ἡ μητέρα του ἐπίσης ἀπουσίαζε στὰ νιάτα του. Ὠς ἐκ τούτου, οἱ θείοι του ποὺ ἦταν πλούσιοι ἀρχιτέκτονες τὸν μεγάλωσαν καὶ τὸν στήριξαν. Ἂν καὶ δὲν εἶχε ἰδιαίτερη ἐπιτυχία στὴν ἀκαδημαϊκή του ζωή, δὲν ἔχασε ποτὲ τὸ πάθος του γιὰ τὴν τέχνη. Αὐτό τὸ πάθος ἔγινε ἡ βασικὴ δύναμη ποὺ τοῦ παρεῖχε τὴν ἀναγνώριση καὶ τὴν ἐπιτυχία.  Ἄλλα ἔργα του εἶναι  «Ὁ θάνατος τοῦ Σωκράτη» (1787), «Ὁ θυμός τοῦ Ἀχιλλέα (1825), «Ὁ θάνατος τοῦ Μααρᾶ» (1793) καὶ πολλοί άλλοι. Τὸ τελευταῖο μεγάλο ἔργο του ἦταν ο πίνακας «Ὁ Ἄρης ἀφοπλίζεται ἀπὸ τὴν Ἀφροδίτη». Πέθανε στὶς Βρυξέλλες τῷ 1825, ὅπου καὶ ἐτάφη τὸ σῶμα του, ἐνῷ ἡ καρδιά του βρίσκεται στὸ κοιμητήριο Πέρ-Λασαίζ (Cimetière du Père-Lachaise) στὸ Παρίσι.

Ὑποσημειώσεις

*εἰλητάριο: χειρόγραφη ἐπιμήκης μεμβράνη (περγαμηνή) ποὺ τυλιγόταν γύρω ἀπὸ μικρὸ κυλινδρικὸ ξύλο.

**Γερουσία: συμβούλιο ἀποτελούμενο ἀπὸ 28 ἄτομα ἠλικίας ἄνω τῶν ἐξῆντα ἐτῶν. Κύριο ἐργο της ἦταν ἡ προετοιμασία τῶν θεμάτων που ὑποβάλλονταν γιὰ ἔγκριση στὴν Ἀπέλλα. (Ἀπέλλα:  λαϊκὴ συνέλευση στὴν ὁποία συμμετεῖχαν ὅλοι οἱ Σπαρτιᾶτες ποὺ εἶχαν συμπληρώσει τὸ τριακοστὸ ἔτος τῆς ἠλικίας τους.)

*** χαίρω. Τὸ ἀπαρέμφατο «χαίρειν» χρησιμοποιεῖται γιὰ νὰ δηλώσῃ ὄπως ἡ λέξη «χαῖρε», χαιρετισμό (LIDDELL & SCOTT, λῆμμα «χαίρω).

Βιβλιογραφία – πηγές

Erol Degirmenci https://www.dailyartmagazine.com/leonidas-at-thermopylae-jacques-louis-david/

https://en.wikipedia.org/wiki/Leonidas_at_Thermopylae

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%96%CE%B1%CE%BA-%CE%9B%CE%BF%CF%85%CE%AF_%CE%9D%CF%84%CE%B1%CE%B2%CE%AF%CE%BD%CF%84

https://en.wikipedia.org/wiki/Jacques-Louis_David

https://el.wiktionary.org/wiki/%E1%BC%A4_%CF%84%CE%AC%CE%BD_%E1%BC%A4_%E1%BC%90%CF%80%CE%AF_%CF%84%E1%BE%B6%CF%82

Συντομευμένος σύνδεσμος – shortlink: https://wp.me/p2VN9U-Rn

Χλόη

Advertisement

2 Responses to Ὁ Λεωνίδας στὶς Θερμοπύλες

  1. Ἀνέδειξες λεπτομέρειες, τὶς ὁποῖες π ι θ α ν ό τ α τ α, δ έ ν θὰ εἶχα παρατηρήσῃ. Εὐχαριστῶ!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: